Kinderen en de dood, een kwestie van opvoeden

5 april 2018 08:34

Woensdagmiddag, zonnig weer op het verwilderde braakliggende terreintje. Een hoop geschiet en geren van drie cowboy-spelende jongetjes. Vriendjes die elkaar van de basisschool kennen, en van wie de een de held is, of dan weer de bandiet die na een wilde achtervolging wordt dood geschoten. In een moment van rust zijn het even geen helden meer uit het wilde westen en zitten ze in het gras bij een boom.
Zonder aanleiding vertelt de een ineens van een neefje, die is overleden aan een hersentumor. Vorige week werd hij begraven. Zijn moeder had hem meegenomen om afscheid te nemen. ‘Kijk hij slaapt’ zei zijn moeder. ‘Hij zit nu boven op een wolk.’
‘Ik kon niet slapen’ vertelt het vriendje. Ik moest huilen, maar ook lachen omdat het zo raar was.’ De vriendjes luisteren nieuwsgierig. ‘Hij lag doodstil, maar het was geen slapen, ik weet het niet.’
Zomaar een situatie uit het kinderleven gegrepen.
Hoe bereid je een kind eigenlijk voor op de dood, de vergankelijkheid van het bestaan?

De dood is geen mooi verhaal voor een kind

Die nacht slaapt de ene cowboy die de twee ontsnapte schurken die middag nog heeft doodgeschoten slecht. Hij denkt na over wat hij gehoord heeft van zijn vriendje. Zijn moeder komt naar boven als hij wakker is geschrokken. Hij vertelt wat hij die middag gehoord heeft. Ze stelt hem gerust met haar antwoord; dat hij niet bang hoeft te zijn dat als hij in slaap valt misschien ook wel dood gaat. ‘Het neefje van zijn vriend was ongeneeslijk ziek. En dan kun je dood gaan’.
Hij wil het bedlampje aan en de slaapkamerdeur mag ook open blijven. Gerustgesteld valt hij snel in slaap omdat de vermoeidheid van hem wint. De volgende ochtend gaat het gesprek verder.

Kinderfantasie: ‘als ik in slaap val ga ik misschien dood’

Iedere ouder of opvoeder wil dat kinderen zo onbezorgd mogelijk opgroeien. En om die onbezorgdheid te bevorderen hebben we vaak de neiging de wereld mooier voor te stellen dan deze is. Dat is begrijpelijk, maar de rol van opvoeders is ook om kinderen weerbaar te maken, zelfstandigheid te bevorderen, zich staande te leren houden in de wereld van alledag.
In het voorbeeld van de drie spelende jongetjes heeft de ene moeder geprobeerd de dood van het neefje te verzachten voor haar zoontje, door te vertellen dat de dood net als slapen is en dat iemand eigenlijk niet echt verdwenen is, want het neefje zat immers op een wolk. Hoe goed bedoeld ook, het kind dat met de dood geconfronteerd wordt ziet en voelt waarschijnlijk wat anders. Jonge kinderen hebben een rijke fantasie. Het zou zo maar kunnen dat in het kinderhoofd gedacht gaat worden ‘als ik in slaap val, ga ik misschien dood’. En stel je eens voor dat je toevallig ruzie met je neefje hebt gehad, en hij zit nu vanaf een wolk naar jou te staren? Een schuldgevoel haakt zo vast in het denken van de kinderziel.

Wat is wijsheid in het praten met kinderen over de dood?

Maar wat is dan wijsheid? Hoe vind je een manier om je kinderen de werkelijkheid te vertellen? Want je kunt kinderen niet beschermen tegen leed. Want leed is er, verlies is er, de wereld is maar ten dele maakbaar, er kan je van alles overkomen. Dat geldt ook voor de dood. Dus leer kinderen hoe daar mee om te gaan. Maak het rauw, leer ze dat dit niet erg is, dat je bij verlies veerkracht in jezelf kunt zoeken. Dat je mag huilen, dat dit hoort bij wat je meemaakt in je leven. Creëer geen schijnwerkelijkheid door het weg te stoppen of mooier voor te stellen dan het is.

Verlies hoort bij het leven, ook voor kinderen

Je moet zo’n moment aangrijpen als de dood van bijvoorbeeld een naaste zich aandient. De tweede manier is door het aan de orde te stellen als het er niet is. Willens en wetens je kind ermee te confronteren door in de opvoeding stil te staan bij momenten van verlies, zoals we ook jongeren confronteren met de gevolgen van drugs, onveilige seks, alcohol, roken e.d. Juist met heel veel nadruk (want de momenten zijn schielijk) maar wel als het zich voordoet. Teleurstellingen en verlies horen bij het leven, en levensgeluk zou niet zonder die componenten kunnen, omdat je dat anders niet zou kunnen waarderen. Dus is het belangrijk om opgroeiende kinderen ook duidelijk te maken dat verlies en dood bij het leven hoort.

Praten over verlies met kinderen vraagt om alertheid

Daarover praten hoeft niet zwaarmoedig te zijn. Het vraagt om extreme alertheid bij situaties waarin verlies een rol speelt. Dat speelt niet alleen rondom de dood, maar denk ook aan verlies bij gezelschapspelen of sportwedstrijden. Maar ook de knuffel die in de trein is blijven liggen is een vorm van verlies. Het vogeltje dat door een stadspredator als de kat gevangen is, en dat levenloos op het grasveld ligt. Of het knuffelkonijn dat na vier jaar gestorven is en door papa in de tuin wordt begraven
Kinderen zien in hun omgeving van alles dat met verlies en het einde van leven te maken kan hebben. Ze praten er met elkaar of met jou over, en het is daarom goed om de dood ook in het juiste perspectief te zetten. En in alle eenvoud is dat perspectief dat al het levende in het bestaan vergankelijk is.

De dood is beladen maar alomtegenwoordig, ook in een kinderleven

Voor onszelf, maar zeker ook voor kinderen, dus ga in op hun nieuwsgierigheid
Beantwoord daarom kindervragen over de dood nuchter en eerlijk
Laat daarom zien, en leg rustig en nuchter uit dat iets wat leeft ook een einde heeft. Dat je daar verdriet over mag hebben, dat het normaal is om verdrietig te zijn. Toon dat door je eigen verdriet niet te verstoppen maar door het te uiten. Hou je niet sterk in de buurt van kinderen, want verdriet mag zichtbaar zijn. Laat zien dat je herinneringen kunt hebben aan iemand die er niet meer is. Het dode vogeltje op het grasveld, de appel die ligt te verschrompelen en te schimmelen in de fruitmand. Het neefje dat niet slaapt maar levenloos in zijn kist ligt. Het konijn dat begraven wordt.

Voorbeeldgedrag bij de dood is erg belangrijk voor kinderen

Hoe nuchterder en eerlijker je met kinderen over de dood praat en de tijd neemt voor hun vragen, hoe stabieler kinderen met verlies om zullen leren gaan. Voorbeeldgedrag is erg belangrijk. Ondanks het verdriet over opa, gaan papa en mama al snel weer naar het werk. De volgende dag wordt er weer cowboytje gespeeld en stort de bandiet kermend ter aarde.

Terug naar overzicht